Bạn có từng dành rất nhiều thời gian để học nhưng khi bước vào phòng thi lại không biết phải bắt đầu từ đâu? Bạn đọc đi đọc lại tài liệu, thuộc khá nhiều định nghĩa nhưng khi câu hỏi được thay đổi cách diễn đạt thì lại không thể trả lời? Điều này không nhất thiết có nghĩa là bạn học kém. Một nguyên nhân rất phổ biến là bạn đang học kiến thức ở một cấp độ tư duy thấp hơn cấp độ mà bài kiểm tra yêu cầu.
Một trong những mô hình hữu ích để hiểu vấn đề này là thang nhận thức Bloom, được sử dụng rộng rãi trong giáo dục để mô tả quá trình phát triển tư duy từ việc ghi nhớ kiến thức cơ bản đến khả năng phân tích, đánh giá và tạo ra những ý tưởng mới. Sáu cấp độ gồm Nhớ, Hiểu, Vận dụng, Phân tích, Đánh giá và Sáng tạo. Khi hiểu được từng cấp độ, học sinh có thể thay đổi cách học phù hợp hơn thay vì chỉ dành nhiều thời gian cho việc đọc và ghi nhớ.
Cấp độ đầu tiên: Nhớ kiến thức
Nhớ là nền tảng của quá trình học tập. Ở cấp độ này, học sinh có thể nhận diện và nhắc lại những thông tin đã học như định nghĩa, thuật ngữ, công thức, sự kiện hoặc các khái niệm cơ bản. Chẳng hạn, nếu giáo viên hỏi “Marketing là gì?” và bạn có thể đưa ra định nghĩa chính xác, bạn đang sử dụng khả năng ghi nhớ. Tuy nhiên, ghi nhớ chỉ là bước đầu tiên. Một học sinh có thể thuộc rất nhiều kiến thức nhưng vẫn gặp khó khăn khi phải giải một bài toán mới hoặc giải thích một vấn đề bằng ngôn ngữ của mình. Vì vậy, sau khi ghi nhớ được thông tin, bạn cần tiến lên cấp độ tiếp theo là hiểu.
Một cách hiệu quả để kiểm tra khả năng ghi nhớ là đóng tài liệu lại và tự viết hoặc nói ra những gì mình vừa học. Nếu không nhìn sách mà vẫn có thể nhớ được những ý chính, bạn đang thực sự kiểm tra trí nhớ thay vì chỉ tạo cảm giác quen thuộc do đọc đi đọc lại.
Cấp độ thứ hai: Hiểu kiến thức
Hiểu có nghĩa là bạn không chỉ biết thông tin mà còn biết thông tin đó có ý nghĩa gì. Khi thực sự hiểu một khái niệm, bạn có thể giải thích nó bằng cách diễn đạt của chính mình, đưa ra ví dụ và phân biệt nó với những khái niệm tương tự. Ví dụ, thay vì học thuộc định nghĩa về động lực nội sinh, bạn có thể giải thích rằng một người làm việc vì bản thân họ yêu thích công việc hoặc muốn phát triển năng lực của mình, chứ không chỉ vì tiền thưởng. Khi có thể giải thích một kiến thức theo cách đơn giản đến mức một người chưa từng học cũng hiểu được, đó là dấu hiệu cho thấy bạn đã vượt qua việc học thuộc lòng.
Một phương pháp rất hữu ích ở cấp độ này là tự đóng vai người giảng bài. Sau khi học xong một nội dung, hãy thử giải thích lại bằng những từ ngữ đơn giản nhất. Nếu đang giải thích mà bạn bị mắc ở một đoạn nào đó, rất có thể chính phần đó bạn vẫn chưa hiểu rõ và cần quay lại tài liệu để tìm hiểu thêm. Bạn cũng có thể sử dụng sơ đồ tư duy để nhìn thấy mối liên hệ giữa các khái niệm thay vì ghi nhớ chúng như những thông tin rời rạc.
Cấp độ thứ ba: Vận dụng kiến thức
Khi đã nhớ và hiểu, bước tiếp theo là sử dụng kiến thức để giải quyết một vấn đề cụ thể. Đây chính là cấp độ vận dụng. Ví dụ, học sinh không chỉ biết một công thức toán mà phải biết khi nào sử dụng công thức đó và áp dụng nó như thế nào để giải một bài toán. Đây cũng là lý do tại sao việc chỉ đọc lời giải không thể thay thế cho việc tự làm bài. Khi nhìn một bài giải, bạn có thể cảm thấy mọi thứ rất dễ hiểu vì não đã nhìn thấy con đường dẫn đến đáp án. Nhưng khi gặp một câu hỏi mới và phải tự xác định phương pháp giải, bạn mới thực sự biết mình có vận dụng được kiến thức hay chưa.
Vì vậy, sau mỗi phần lý thuyết, hãy dành thời gian làm bài tập, giải các câu hỏi khác nhau và thử áp dụng kiến thức vào những tình huống mới. Nếu bạn có thể giải quyết một vấn đề mà không cần nhìn lại ví dụ mẫu, kiến thức đó đã bắt đầu trở thành kỹ năng.
Cấp độ thứ tư: Phân tích vấn đề
Phân tích là bước chuyển từ việc “biết cách làm” sang “hiểu tại sao”. Ở cấp độ này, học sinh bắt đầu nhìn một vấn đề thành nhiều thành phần, tìm mối quan hệ giữa chúng, nhận ra nguyên nhân và phân biệt những điểm giống hoặc khác nhau. Ví dụ, trong một môn kinh doanh, thay vì chỉ học thuộc hai loại động lực của nhân viên, bạn có thể phân tích vì sao tiền thưởng có thể tạo động lực trong một tình huống nhưng lại không mang lại hiệu quả tương tự trong một tình huống khác. Bạn bắt đầu đặt câu hỏi về nguyên nhân, mối quan hệ và điều kiện khiến một kết quả xảy ra.
Đây là cấp độ thường xuất hiện trong những câu hỏi yêu cầu phân tích, so sánh, giải thích nguyên nhân hoặc đánh giá mối quan hệ giữa nhiều yếu tố. Để phát triển khả năng này, hãy tập thói quen không dừng lại ở câu hỏi “đáp án là gì?” mà tiếp tục hỏi “tại sao?”, “điều gì tạo ra kết quả này?” và “nếu một yếu tố thay đổi thì kết quả có thay đổi không?. Khi học sinh bắt đầu suy nghĩ theo cách này, việc học sẽ trở nên sâu hơn rất nhiều bởi kiến thức không còn nằm riêng lẻ trong trí nhớ mà được kết nối thành một hệ thống.
Cấp độ thứ năm: Đánh giá và tư duy phản biện
Đánh giá là cấp độ mà học sinh bắt đầu hình thành quan điểm dựa trên bằng chứng và tiêu chí thay vì chỉ chấp nhận một thông tin là đúng hay sai. Bạn có thể được yêu cầu lựa chọn phương án tốt hơn, đưa ra nhận xét hoặc bảo vệ một quan điểm bằng lập luận. Ví dụ, với câu hỏi “Làm việc tại nhà có tốt hơn làm việc tại văn phòng không?”, một câu trả lời ở cấp độ cao không đơn giản là “có” hoặc “không”. Bạn cần xác định tiêu chí đánh giá, xem xét những ưu điểm và hạn chế của từng phương án, sau đó đưa ra kết luận phù hợp với những bằng chứng đã phân tích.
Đây chính là nền tảng của tư duy phản biện. Khi học, hãy thử nhìn một vấn đề từ nhiều góc độ và tự đặt câu hỏi rằng nếu có người phản đối quan điểm của mình thì họ sẽ đưa ra lý do gì. Quan trọng hơn, bạn cũng cần sẵn sàng nhận ra điểm yếu trong chính lập luận của mình. Cách học này đặc biệt hữu ích với những môn yêu cầu viết bài luận, nghiên cứu, thuyết trình hoặc tranh luận.
Cấp độ cao nhất: Sáng tạo
Sáng tạo là cấp độ cao nhất trong thang nhận thức Bloom. Ở đây, học sinh không chỉ sử dụng kiến thức có sẵn mà bắt đầu kết hợp những gì đã học để tạo ra một ý tưởng, giải pháp, sản phẩm hoặc cách tiếp cận mới. Ví dụ, thay vì chỉ học cách một doanh nghiệp đang vận hành, bạn có thể tự hỏi nếu được thiết kế lại quy trình đó thì mình sẽ thay đổi điều gì. Hoặc sau khi học một vấn đề, bạn có thể đặt câu hỏi “Nếu điều kiện này thay đổi thì giải pháp nào sẽ phù hợp hơn?”. Đây là kiểu tư duy rất quan trọng khi học lên cao, làm đồ án, nghiên cứu hoặc bước vào môi trường làm việc thực tế.
Muốn phát triển tư duy sáng tạo, hãy tập đặt những câu hỏi giả định như “Nếu có một cách khác thì sao?”, “Có thể làm tốt hơn không?” hoặc “Nếu tôi phải tự xây dựng giải pháp thì tôi sẽ bắt đầu từ đâu?”. Những câu hỏi như vậy buộc bạn phải sử dụng kiến thức theo cách chủ động thay vì chỉ lặp lại những gì đã được học.
Học sinh nên áp dụng 6 cấp độ tư duy như thế nào?
Sáu cấp độ này không phải sáu phương pháp học hoàn toàn tách biệt mà là một quá trình phát triển. Bạn có thể bắt đầu một bài học bằng việc ghi nhớ những khái niệm quan trọng, sau đó tự giải thích để kiểm tra mức độ hiểu, làm bài tập để vận dụng, phân tích các mối quan hệ, đánh giá những quan điểm khác nhau và cuối cùng thử tạo ra một giải pháp hoặc cách tiếp cận mới. Điều quan trọng là không nên cố gắng nhảy ngay lên cấp độ cao nhất khi nền tảng còn chưa vững. Nếu bạn chưa nhớ được công thức, rất khó để vận dụng nó. Nếu chưa hiểu bản chất, việc phân tích cũng sẽ trở nên máy móc. Vì vậy, quá trình hiệu quả nhất thường là Nhớ → Hiểu → Vận dụng → Phân tích → Đánh giá → Sáng tạo.
Nhìn vào câu hỏi để biết mình cần học ở cấp độ nào
Một cách rất thực tế để áp dụng thang tư duy Bloom là chú ý đến cách giáo viên đặt câu hỏi. Những câu hỏi yêu cầu bạn nêu, kể, định nghĩa hoặc liệt kê thường tập trung vào khả năng ghi nhớ. Những câu hỏi yêu cầu giải thích, mô tả hoặc diễn giải thường kiểm tra mức độ hiểu. Khi đề yêu cầu áp dụng, tính toán hoặc sử dụng kiến thức vào tình huống cụ thể, bạn cần vận dụng. Những từ như phân tích, so sánh, phân loại thường yêu cầu tư duy phân tích, trong khi các câu hỏi yêu cầu nhận xét, đánh giá hoặc bảo vệ quan điểm đòi hỏi tư duy phản biện. Khi đề yêu cầu thiết kế, đề xuất, xây dựng hoặc tạo ra một giải pháp, bạn đang được kiểm tra khả năng sáng tạo.
Nhận biết được điều này giúp bạn học có mục tiêu hơn. Thay vì cố gắng học thuộc toàn bộ tài liệu, bạn có thể xác định giáo viên đang muốn kiểm tra khả năng nào và điều chỉnh cách ôn tập tương ứng.
Học nhiều không bằng học đúng
Một trong những bài học quan trọng nhất từ thang nhận thức Bloom là thời gian học không phải yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả học tập. Bạn có thể đọc một tài liệu nhiều lần nhưng nếu chỉ dừng ở việc ghi nhớ thì khả năng xử lý một câu hỏi mới vẫn có thể hạn chế. Ngược lại, một người dành ít thời gian hơn nhưng biết tự giải thích, làm bài, phân tích, tranh luận và tạo ra cách giải quyết mới có thể đạt mức hiểu sâu hơn.
Vì vậy, sau mỗi buổi học, thay vì chỉ hỏi “Mình đã học hết bài chưa?”, hãy thử hỏi “Mình đang hiểu bài này ở cấp độ nào?”. Nếu mới chỉ nhớ, hãy tìm cách giải thích. Nếu đã hiểu, hãy thử vận dụng. Nếu đã vận dụng được, hãy phân tích và đánh giá. Khi có đủ nền tảng, hãy thử tạo ra một cách tiếp cận mới.
Mục tiêu cuối cùng của việc học không phải là nhớ được càng nhiều thông tin càng tốt, mà là biến kiến thức thành khả năng suy nghĩ và giải quyết vấn đề. Khi bạn đi được từ “biết” đến “hiểu”, từ “hiểu” đến “làm được”, rồi từ “làm được” đến “tự suy nghĩ và tạo ra giải pháp”, lúc đó việc học mới thực sự tạo ra giá trị lâu dài.
Nguồn: Vivian
